Category Archives: Bikultura

Orosipon Manungod sa Duwang Gadya

Istoryahan ko kamo manungod sa duwang gadya na nginaranan kan amo ki Pashneya nan Warka.

Ining duwang gadya, mala ka, ta apisar na parehong kagidon, makikidulakon. Kada batok kan kaparehong ayam, tulos sindang minaluwas sa saindang kulongan para makiusyoso man. Pakahale sa katiripunan, minabatok ini nin makusog na garo baga nagsasaysay sa kun ano an nasaksihan. Makamumuya ini na duwa na igakod sa trangkahan ta totoo man nanggad na maisog sindang tagabantay, mala ta maski pag-iriba kan saindang amo maw-ot nindang kagaton.

Kan may mabuyong magkuha kay Pashneya tanganing atamanon nagsiway so duwa.

Marahay-rahay an napadumanan ni Pashneya. Mala ta nagtuturog na sya sa alpombra laen na sa daga. Nahale naman so mga garapata nya nan maski puro-pan-o laen na sana puro dugi an naibabahog saiya. Maski warang rasa, naguin naman syang makamumuya.

Alagad saro an dae nabag-o kay Pashneya. Mala ta permi man guiraray sya imbwelto sa durulak kan mga kaayaman. Sagkod sarong aldaw, kan uminuli so aki kan amo kaini na laen nya bistado tulos kaining dinaguso dangan sinakmal so liog. Labing dagit an namatian kan amo kaya tulos man lang na kinua kaini so bakal na sugkod dangan an kaherak na Pashneya binatir-batir an payo sagkod na mautsan.

Kun si Warka naman an muya nindong aramon kun napan-o, mala baga ta napanumungan kaitong mga para-inom, sa kabatok nin basang guinibo syang pulutan.

Pagado an istorya.

Sa otro naman an iba.

Si Juan, si Judas nan si Maria [nan an naukdan ko sa sainda]…

Tuguti akong darahon ko kamo sa nagkapirang momento na dakula an naguibuhan sa sakuyang paghiling sa mugtak kan propesyon na napili ko…

Jpeg
Sarong kaugmahan sa sakuya an makapagpaabot nin patara-tara na may katuyuhang magtaong inspirasyon sa atubang kan kapwa ko mga paratukdo… Salamat sa sakuyang mga kairibihan sa Bagatao NHS sa saindang dakulang tabang. Photo Credit: Mam Chona

Harani nang magsulnop kaidto an aldaw kan maogma kaming nakalunad sa bangka balon an ugma kan nagaguing maghapon nan kadikit na mga pastidyo kan mga kaakian kan mamaanan mi sa sarong sibid harani samuya an sarong pamilyar na pandok… Ngaranan ta siyang Juan, tipikal na aki sa edad na 17 asin sa nagkapirang  beses wara siya sa laog kan klasrum sa manlaen-laen na rason… Kan hapon na ito na nahiling mi siya, naguiguirumduman ko na saro siya sa napagurulayan mi kan kairiba ko na mga paratukdo. Narurumduman ko pa so linya kaito kan saro kung kaiba, na nagsabi: “Please lang, ipasar na nindo an!” Sinabi niya ito na may pinagbiyong emosyon nin pagkaherak nan pagkauyam. Alagad sa boot-boot ko pano mi ipapasar an sarong estudyante na sa kadaklan na beses garo baga pigkakalayuhan mentras na nasa eskwelahan. Dangan sa makasadiring kaisipan, isinatingog ko an sarong opinyon na nunca dapat nagkaigwang lugar sa sakuyang kaburot-on: “Nata ta pagtawan ko nin maninigong atensyon an aki na sa klase ko minadagos dangan tulos man sana na minaluwas siring baga sa maaringasang na paros?”… Sa hapon mismo na ito, mantang an aldaw mapahuway na man, naaguihan mi si Juan matoninong na nakalunad sa saiyang sibid tunton an banwit naghahalat sa kung ano ang yaon. Dangan dae pa kami nakaharayo, nareparo kong siring sa sakuya, an mga kairiba kong paratukdo pasimpleng nagpunas kan luhang tuminagdo…

Sa magkaibang sitwasyon, guirumdom ko pa an sarong mamundong eksperhensya sa klasrum. Oras kaidto nin recess kan nagkaigwa nin iriwal an nagkapirang aki sa sakuyang advisory class kontra an iba pang estudyante. Ta dae nadagos an sainda kuta nang nagpopoon na karera sa boxing nan ta dae pa minahupa an duros nin kadagiton, kinua kan saro sa sainda an halaba na ice pick na pigtatago sa saiyang bag dangan nagbalo na iamba sakuya habang nasa kasiraman ako nin panermonan… Itago ta so istudyante ko sa pangarang Judas. Salamat na lamang ta sa mga panahong ito kaiba ko si Mam Julie na tulos man na inagaw saiya so matakla na pambuno. Sa puntong ito, natulala ako laen sa rason na may pagka-darna palan itong kaiba kong maestra sa kaskas umagaw kan ice pick, kundi sa rason na an makawsa kuta kan pagpundo kan hinangos ko iyo an estudyante na pigtratar ko na laen naman iba. Opo, espesyal para sako si Judas ta saro siya sa mga estudyante na naguing kautuban kan samuyang mga pamibi na bumalik sa eskwelahan dangan pumadagos sa pag-adal minsan ngani 20 anyos na. Alagad sa pangyayaring naisaysay ko na, diit na kutang baluon ko na pagbasolan na maibali siya sa sakuyang mga pangadieon…

Dangan dae pa nahaloy, guiromdom ko pa so enot na beses na namati ko an boses kan samuyang estudyanteng apudon tang Maria, sarong fourth year na magpoon na maghayskul ni minsan dae ko namati an tingog sa laog man o sa luwas kan klasrum. Nagkapirang beses mi naman siyang pinagbalo na mamateang magheras kan saiyang ideya sa paagui nin pagtaram, alagad an gabos na pagmawot danay na naguing kamawotan na sana… Iyo idto an naguing paghona ko sagkod na sarong beses mantang nagkakaigwa sinda nin pangrupong-aktibidad sa samuyang klase sa Physics namati ko siyang nagtaram, nagheras kan kun ano an naadman niya sa saindang guinibo… Sa puntong ito dae ko napugulang maipahiling an labing kaugmahan, siring na an mga kaklase ni Maria nagtao man nin makusog na parakpakan. [Basahon po an sakong blog manungod sa eksperhensyang ini. Paki-click sa link na ini.]

An mga arog ni Juan, ni Judas asin ni Maria asin an kadakol pang iba dangan an satuyang mga eksperyensya sainda an mas minapaurog sa kapanuan kan satuyang paguiguing paratukdo. Asin sa mga aking pareho ninda mas makusog an pangapudan kan satuyang sinumpaang katungdan laen sana bilang sarong honorableng propesyon kundi bilang sarong dakulang bokasyon.

Sa mga pareho nara Juan, Judas nan Maria, dae pwede an pwede na… ta an arualdaw na paghampang sa sainda, an pakiiba sainda siring baga sa sarong importanteng Guerra. Akoon ta man sa dae, sa kada paglaog niato sa satuyang mga klasrum totoong minaatubang man kita sa manlaen-laen na krusada, yaon an Guerra kontra sa kawaraan o kakulangan nin patas na oportunidad… Guerra laban sa kawaraan nin paglaom asin kusog ki boot dangan tiwala sa sadiri man sana…  nan an laban kontra sa kamangmangan.

Dipisil maguing Paratukdo… nan sa lakaw kan mga panahon asin sa tahaw nin kadakol na inaatubang tang agyat, an bokasyon kun sain kita gabos kabali – totoong angay sana para sa mga indibidwal na may pusog na pagtubod asin pusong nagpapadaba asin hinihiling an iba, urog na an mga kaakian, bilang kasugpon kan saiya man sanang sadiri…

Kadakol nang bansag an ibinonyag sa satuya, yaon an turing na  “makabag-ong bayani”, “unsung heroes” asin iba pa… Nan an mga ini totoong nakapataba nin puso minsan ngani sa kadaklan na beses hanggang sana ini sa nguso… Ta sa katapusan kan mga onrang itinatao sa satuya, minahapot kita sa sadiri ta o sa mga kairiba ta: “Magkakaigwa daw kita nin dagdag na benepisyo?” “Napano an PBB ta?” “Nata ta may special hardship allowance sinda, kita dae?” “Ta daw dae pa nalalakaw an step increment ta?” dangan minsan minagrangay kita “Nata ta sa kadakol-dakol na hinahagad na guibuhon sa mga paratukdo – apisar sa pagturo, dae man minataas an suweldo?”

An simbag sa mga kahaputang nasambit – dawa pa ngani sa talinga panambitong mahamis – dae makatao nin tunay na kapanuan sa anumang kaugmahang mati kan puso nin Paratukdong may maimbod na pagranga sa sadiring bokasyon…

Sain minaguikan an bulahos na kaugmahan kan lambang Paratukdo? Siguro mauyon an kadaklan sa sako kun sasabihon ko na wara ini duman sa mga numerong nakaimprenta sa satuyang payslip sa kada pagtumba kan bulan… laen ini makukua sana sa mga grado kan mga mararahay ta na estudyante sa lado nin pag-adal… nan mas makahulugan ini keysa sa sukol kan resulta nin NAT kan satuyang mga kaakian.
Siguro, urog sa ki anupamang bagay o barometro nin pagtalubo, magayon na mataw-an niato nin maninigong pagreparo an mga pundamental na kabtang kan satuyang kabilugan bilang mga Paratukdo… Marahay-rahay na padagos niatong marealizar na sa tahaw nin satuyang mga kaluhayan yaon an lambang Juan, Judas nan Maria naminahugot nin kusog sa satuya… sa agyat nin katikapuhan, yaon an kada Juan, Judas nan Maria na minimidbid kita bilang bukal nin kayamanan, asin sa tahaw nin satuyang mga kapagalan asin paglapigot, hinihiling kita ninda bilang mga burabod na mataong simbag sa saindang pagkapaha sa kadunungan dangan masaribo sa dalipay nin saindang kawaraang paglaom.

Sa magkaiba-ibang panahon, an mga aki na naisaysay ko sa saindo, sara Juan, Judas nan Maria, maogmang naibalyo an saindang pangaturugan paduman sa realisasyon kan mga ini. Dangan sa aldaw nin saindang paggradwar, ako, kaiba an kapwa kong mga paratukdo sa Bagatao NHS, naging maogmang saksi sa pagabot ninda sa bagong kabtang nin saindang mga buhay…

Siring na danay kitang minabalyo sa dagat andam an pagatubang sa makusog na duros nin habagat o maisog na subasko, dae kita minaontok sagkod na an mga pangaturugan, paghihinguha nan pagpapakasakit kan satuyang mga kaakian asin an saindang mga magurang – urog na idtong mga maabot pang Juan, Judas nan Maria, maibalyo sa lawod nin kadakol na mga agyat nan maidulong duman sa baybayon nin kadunungan asin kauswagan.

xxx

Salamat tabi sa mga nagwalat nin komento sa sakuyang FB.

Tirigsikan sa Magalleones Festival

Guirumdom so nakaagui ming partisipasyon sa DepEd Night kan 2012. Saro ito sa pinakamaogmang partisipasyon igua an Bagatao NHS para sa guinibong selebrasyon sa kapiyestahan kan banwa. Ito man an enot kong pagentra sa bayle [sarong folk dance] kaya tunay na dae ko ito malingawan.
Yaon na nag rawitdawit an sakuyang amiga (asin co-teacher) asin an makawiliwiling tirigsikan na talaga namang nagtaong kaogmahan sa mga presenteng bisita asin meron.

Ngonian na taon, sa pagmukna kan Magalleones Festival – sarong pangaturugang naging realidad, sa guiraray nagheras nin tigsik an sakuyang mga kairibahan. Nasa baba po an sakuyang mga tigsik asin an iba pang iniheras kan sakong mga kairiba.

Tigsik buragsik! Kami sa atubang nindo ngonian na matigsik!
An pangenot mi pagsobre-galang sa gabos na anion ngonian
Dangan an ikaduwa pagpaguirumdom na ini saro sanang kaogmahan
Dispensa an hagad mi sa maludugan, nan dae malingaw
taw-an kami nin parakpakan!

* Tinigsik ta ining mga meron
Sa entablado iyo an saindang atensiyon
Nakikisumaro sa kaogmahan kan okasyon
Dae pigbabale maski kataning ninda igwa nin parong.

** Tinigsik ko ining mga paralukad
Pag nagpalaw turuwad
Pag naglulugit, sa lobot malanit
Pamati ninda garo baga an napaknit

Tigsikon ko idtong gapo na Hiyo-hiyo
Duman sa Parola, pigsasarakat biyo
Mga aki nan soltero duman minatago
Kun abtan nin pangapudan, madaling minatukro
dangan pa minakad-os nan minaaguro!

** Tinigsik ko ining mga para uring
Sa gilid-gilid naghuruding-huding
Bawal na daa an kahoy na uring
Pwede pa man daa kun dae ki nakahiling.

Tigsikon ta ining mga solterong militar
May nagkapirang lapisayon, igwa man nin baskugon
Pero saludo kita sainda ta sa darapaan
Gabos sinda mauragon!

Tigsikon ta man daw ining paradaw-it
Andam an sakit, dae minaatras sa uran nan init
Dae lang pagpatukawa sa may palo ta
Dyos ko, nagwawalat an anghit!

Tigsikon ko ining pana
Gamit kaitong balo sa pagkua nin sira
Kan nabuyong baga kan sarong galon na tuba
An kaherak na madihon, so lobot an natama…

Tigsikon ta naman ining mga parabulang
Sulog na panlaban iyo tulos an iatubang
Mga aking bulatehon daeng pamahawan
So agom huminale ta marhay pa an manok permi nakakaptan

** Tigsikon ta naman mga para-lati
Kulog nin likod iyo an pigmamati
Sa bangui tanglay kan tabay
Biyo na napapahibi…

Tigsikon ta man mga para-traysikol
Kun nakuang pasahero talagang kadakol-dakol
Kun abtan nin remalaso badi makakua nin kudol
Marhay na an ta bata mahal baga an taul.

Tigsikon ta ining daragang maestra
Pigentres man kuta kan parabintol
Kundi lang diperensyado an mata
Sa gwapong parabuso nabuyong magpaagom
Kaso nga lang ta an pandangog hararom…

* Iniheras ni G. Cyrus B. Blanza
** Iniheras ni Gng. Irma O. Toquero

Manga Panambiton ni Baradugbadugan*

An sakong espesyal na pagpaabot ki pasasalamat sa sakuyang amiga na si Joan Bornel sa pagtugot na ipresenta an rawitdawit na ini para sa EduKultura na guinibo kan Hulyo 12, 2012.

Anion po an rawitdawit…

Con an pagcamoot ipapaabot sa hilom

Dawa pa ngani udoc sa boot manga panambiton

Con daeng ibang nakahemate apisar sa mga punay na nacatugdon.

Dangan sa dagat na minasalibod sa ugat can bacawan na masarigon

An gabos na ini daeng saysay, ta daw ta ica yaon?

Bagatao, Bagatao ta daw ta nagtitios, siring an naabtan?

An cusog nin boot saen napaduman?

Bakong nangenot ca sa cadacul na labanan

Contra sa manga Morong an rona ta muyang lupigan?

Haen na an pagsarig mo kay Gugurang, danay mong pailihan?

Con manga pana ngani saimong sinabat

Hale sa layag nin manga Morong sa oripon paha

Buda manga tupong-tupong, mananghilaw sa Cantolimbo pinalayap

Ta daw ngonian nagsasakit, anion, sa dae naghahalat

An pagtubod sa sadiri, saen na napaduman?

Hilnga daw itong banog na sa panganoron naglalayog

Taod-taod minahugpa, sa dagat minahadok

Andam an gabos na sacit urog an hayop nin duros

Dae nahahandal na so pakpak mabuntog

Magab’tan sa paglayog dagos na mabutod

Maski ngani dipisil camugtakan nin banog

Sa cadakol na puwersa dae minapadaog

Sa duros nin habagat asin maisog na balod

Gabos niya inaatubang ta gud saiyang siwo mabasog

Trangkilong nakahutad  duman sa may ma-niyog.

Bagatao, guirumdoma pa, istorya nin bayong na cuisakit

Maniwang si hawak huli ta may sakit

Mapula an mata ta nagtatangis

Kaidtong premier amor na pinag-iisip

An bayong na ini sa kahoy pagtugdon

Kataid si bunga pero naggugutom

Luminayog pataas, duminuko paibaba

Sa tubig nagtugdon, nagadan sa paha.

Siring man an pagcamoot na hinulma can baybay

Sa tampi kan dagat mantang ang aldaw minalabay

Dae minatagal sa balod urog na kun abuton

Dugangan man nin kinugos na baybay

Sa hagrapas nin balod naruruba man guiraray

Bagatao, Bagatao ako nagtataram

Sacong manga panambiton aram cong nasasabutan

Can pusong muyang makatalingkas sa dampog nin kamunduan

Aco si Baradugbadugan, saimong madudulukan

Ihangos mo saco inagrangay nin daghan.

__________

* Sakuyang obra na parte kan sarong Bicol lyrical narrative manungod kay Bagatao…